EU-SOCTA 2025 – Το μεταβαλλόμενο DNA του σοβαρού και οργανωμένου εγκλήματος στην Ευρώπη

Αξιολόγηση των απειλών όπως την αποτυπώνει η κορυφαία έκθεση της Europol

Η έκθεση EU-SOCTA είναι η εμβληματική ανάλυση της Europol που παρέχει μια ολοκληρωμένη επισκόπηση των απειλών με επίκεντρο το σοβαρό και οργανωμένο έγκλημα στην Ευρώπη. Δημοσιεύεται κάθε τέσσερα χρόνια και προσδιορίζει τις βασικές εγκληματικές δραστηριότητες, τη δυναμική των εγκληματικών δικτύων και τις αναδυόμενες τάσεις.

Η αξιολόγηση απειλών όσον αφορά το σοβαρό και οργανωμένο έγκλημα στην Ευρωπαϊκή Ένωση (SOCTA της ΕΕ), μέσα από τη συγκεκριμένη έκθεση της Europol, προσφέρει εμπεριστατωμένες πληροφορίες σχετικά με τις μελλοντικές απειλές εντός της ΕΕ. Η Europol διαδραματίζει καίριο ρόλο, καθώς παρέχει στις εθνικές υπηρεσίες επιβολής του νόμου και στους εταίρους, σημαντικές πληροφορίες σχετικά με τις αναδυόμενες απειλές και δίνει τη δυνατότητα στα ενδιαφερόμενα μέρη να προβλέπουν και να προετοιμάζονται καλύτερα για την αντιμετώπιση των μελλοντικών προκλήσεων. Με τον τρόπο αυτό ενισχύεται η ικανότητα των αρχών επιβολής του νόμου να ανταποκρίνονται αποτελεσματικά στους εξελισσόμενους κινδύνους που συνδέονται με το οργανωμένο έγκλημα.

Αντλώντας διδάγματα από τις προηγούμενες εκδόσεις της SOCTA της ΕΕ , οι οποίες πραγματοποιήθηκαν το 2013, το 2017 και το 2021, η παρούσα τέταρτη έκδοση εξακολουθεί να στηρίζεται σε προσεγγίσεις που βασίζονται στη συνεργασία και την αξιοποίηση των πληροφοριών για την καταπολέμηση του σοβαρού και οργανωμένου εγκλήματος. Ωστόσο, η νέα έκδοση της SOCTA της ΕΕ αποτελεί την πιο ολοκληρωμένη και μακρόπνοη ανάλυση μέχρι σήμερα. Υποστηρίζεται από πληροφορίες που συλλέγονται από χιλιάδες έρευνες των αρχών επιβολής του νόμου που υποστηρίζει η Europol κάθε χρόνο, οι οποίες συμπληρώνονται από στρατηγικές ιδέες εμπειρογνωμόνων σε θέματα επιβολής του νόμου, συνεισφορές άλλων οργανισμών της ΕΕ και διεθνών οργανισμών, δεδομένα του ιδιωτικού τομέα από τις συμβουλευτικές ομάδες της Europol και προβληματισμούς από την ακαδημαϊκή συμβουλευτική ομάδα. Αυτή η ενσωμάτωση διαφορετικών πηγών πληροφοριών καθιστά την παρούσα έκθεση μοναδική ως προς την ικανότητά της να παρέχει μια εμπεριστατωμένη και μακρόπνοη αξιολόγηση των απειλών του οργανωμένου εγκλήματος στην ΕΕ.

Η SOCTA της ΕΕ επισημαίνει εκ νέου ότι η απειλή του σοβαρού και οργανωμένου εγκλήματος για την ΕΕ και τα κράτη μέλη της είναι εκτεταμένη, σοβαρή και θεμελιωδώς μεταβαλλόμενη. Όλα τα εγκληματικά φαινόμενα αποτελούν απειλή για την ΕΕ, αλλά ορισμένα από αυτά ξεχωρίζουν ως βασικές απειλές λόγω διαφόρων χαρακτηριστικών που τα καθιστούν πιο απειλητικά. Ο ρόλος της Ευρωπόλ, μέσω της SOCTA της ΕΕ, είναι να εντοπίζει αυτές τις βασικές απειλές.

Θεμελιώδης αλλαγή στο πρότυπο τέλεσης του οργανωμένου εγκλήματος

 Οι βασικοί τομείς εγκληματικότητας που αντιπροσωπεύουν το υψηλότερο επίπεδο απειλής για την ΕΕ θα οξυνθούν περαιτέρω λόγω της αλλαγής του DNA του σοβαρού και οργανωμένου εγκλήματος. Η παράμετρος που ξεχωρίζει σήμερα, και θα αποκτήσει ακόμη μεγαλύτερη σημασία αύριο, είναι ο τρόπος με τον οποίο το σοβαρό και οργανωμένο έγκλημα προκαλεί σταδιακή αποσταθεροποίηση, αναπτύσσεται ολοένα και περισσότερο μέσω διαδικτύου και επιταχύνεται σημαντικά από την τεχνητή νοημοσύνη (ΤΝ) και άλλες νέες τεχνολογίες. Μια ανθεκτική στις μελλοντικές εξελίξεις καταπολέμηση του σοβαρού και οργανωμένου εγκλήματος πρέπει να λάβει υπόψη της αυτό το μεταβαλλόμενο πρότυπο.

Αποσταθεροποιητική επίδραση: Το σοβαρό και οργανωμένο έγκλημα έχει διττή αποσταθεροποιητική επίδραση στην ΕΕ. Υπονομεύει την οικονομία, το κράτος δικαίου και την κοινωνία της ΕΕ, δημιουργώντας έσοδα από παράνομες δραστηριότητες, εξαπλώνοντας τη βία και κανονικοποιώντας τη διαφθορά. Σε μια ανησυχητική εξέλιξη, το σοβαρό και οργανωμένο έγκλημα αποσταθεροποιεί επίσης ολοένα και περισσότερο την ΕΕ μέσω της συνεργασίας μεταξύ εγκληματικών δικτύων και παραγόντων που εξαπολύουν υβριδικές απειλές, η οποία έχει ως αποτέλεσμα την αμοιβαία αξιοποίηση των πόρων, της τεχνογνωσίας και της προστασίας που παρέχουν οι μεν στους δε. Η διαχωριστική γραμμή μεταξύ αποκόμισης κερδών και κινήτρων που ανάγονται στη συνεργασία με το κράτος ή ιδεολογικών κινήτρων είναι δυσδιάκριτη.

Ανάπτυξη μέσω διαδικτύου: Το έγκλημα αναπτύσσεται ολοένα και περισσότερο μέσω διαδικτύου, ειδικότερα μέσω της εκμετάλλευσης ψηφιακών και διαδικτυακών υποδομών από τα εγκληματικά δίκτυα. Περισσότερες εγκληματικές δραστηριότητες πραγματοποιούνται σε μεγαλύτερο βαθμό στο διαδίκτυο, διακρίνονται δε για τον αυξημένο όγκο και την ευρύτερη απήχησή τους. Ο ψηφιακός χώρος λειτουργεί ως εργαλείο που διευκολύνει το οργανωμένο έγκλημα, διευκολύνει την αύξηση του όγκου του ή το συγκαλύπτει. Ορισμένα ψηφιακά εργαλεία, όπως οι ειδικές πλατφόρμες κρυπτογραφημένης επικοινωνίας, έχουν σχεδιαστεί από εγκληματίες για άλλους εγκληματίες, ενώ άλλα εγκληματικά δίκτυα κάνουν κατάχρηση των εφαρμογών επικοινωνίας over-the top ως ασπίδα κατά των αρχών επιβολής του νόμου

Επιτάχυνση λόγω της χρήσης της τεχνητής νοημοσύνης και άλλων νέων τεχνολογιών: Η τεχνητή νοημοσύνη και άλλες νέες τεχνολογίες, όπως η τεχνολογία αλυσίδας συστοιχιών (blockchain) ή η κβαντική υπολογιστική, θα επιταχύνουν το σοβαρό και οργανωμένο έγκλημα με την ταχεία ανάπτυξή τους. Οι εν λόγω τεχνολογίες διαδραματίζουν καταλυτικό ρόλο στην ανάπτυξη της εγκληματικότητας, καθώς βελτιώνουν την αποτελεσματικότητα των εγκληματικών δραστηριοτήτων αυξάνοντας την ταχύτητα διεκπεραίωσής τους, την απήχησή τους και τη χρήση εξελιγμένων μεθόδων.

Προσδιορισμός των βασικών απειλών

Οι βασικές απειλές για την εσωτερική ασφάλεια της ΕΕ διαπνέονται από αυτό το μεταβαλλόμενο DNA με ποικίλους τρόπους. Ξεχωρίζουν λόγω της σοβαρότητας της απειλής και των άμεσων επιπτώσεών τους στην ΕΕ και τα κράτη μέλη της, καθώς και λόγω της εικαζόμενης μελλοντικής τους εξέλιξης. Οι βασικές απειλές περιλαμβάνουν τομείς εγκληματικότητας η οποία λαμβάνει χώρα κυρίως στον ψηφιακό και τον διαδικτυακό χώρο, αλλά και πιο παραδοσιακούς τομείς εγκληματικότητας που συνεπάγονται φυσική διακίνηση και παράνομη διασυνοριακή δραστηριότητα. Μολονότι το κέντρο βάρους τους βρίσκεται κυρίως στον φυσικό κόσμο, μέρος των διαδικασιών αυτών των εγκληματικών δραστηριοτήτων μετατοπίζεται περισσότερο στον διαδικτυακό τομέα, ιδίως όταν πρόκειται για δραστηριότητες προσέλκυσης, επικοινωνίας, μάρκετινγκ ή πωλήσεων λιανικής. Σημαντικές περιπτώσεις χρήσης της τεχνητής νοημοσύνης προβάλλουν επίσης στον ορίζοντα. Στις βασικές απειλές που εντοπίστηκαν βάσει της μεθοδολογίας της SOCTA της ΕΕ περιλαμβάνονται οι ακόλουθοι επτά τομείς εγκληματικότητας: επιθέσεις στον κυβερνοχώρο, μηχανισμοί διαδικτυακής απάτης, σεξουαλική εκμετάλλευση παιδιών μέσω διαδικτύου, παράνομη διακίνηση μεταναστών, εμπορία ναρκωτικών, παράνομη διακίνηση πυροβόλων όπλων και εγκλήματα που αφορούν τη διακίνηση αποβλήτων.

1. Οι κυβερνοεπιθέσεις που στοχεύουν υποδομές ζωτικής σημασίας, κυβερνήσεις, επιχειρήσεις και πολίτες γνωρίζουν ολοένα και μεγαλύτερη εξάπλωση. Εκμεταλλεύονται τα τρωτά σημεία των ψηφιακών υποδομών, αξιοποιούν τα δεδομένα για την πρόσβαση στο σύστημα και στοχεύουν στη χρήση δεδομένων με σκοπό το κέρδος. Οι εν λόγω επιθέσεις χαρακτηρίζονται από έναν συνδυασμό κινήτρων κέρδους και αποσταθεροποίησης, καθώς πραγματοποιούνται ολοένα και περισσότερο στο πλαίσιο της συνεργασίας με κράτη και έχουν ιδεολογικά κίνητρα. Η πρόοδος της τεχνητής νοημοσύνης θα βελτιώσει περαιτέρω τους τρόπους δράσης και τον εντοπισμό των στόχων των κυβερνοεπιθέσεων.
2. Μια επιδημία απάτης στο διαδίκτυο πλήττει τους πολίτες, τις επιχειρήσεις και τους δημόσιους φορείς της ΕΕ. Η κλίμακα, η ποικιλία, η χρήση εξελιγμένων μεθόδων και η εμβέλεια των διαδικτυακών μηχανισμών απάτης είναι πρωτοφανείς. Επιταχυνόμενες από τη χρήση της τεχνητής νοημοσύνης, η οποία βοηθά την κοινωνική μηχανική και την πρόσβαση σε δεδομένα, αναμένεται να ξεπεράσουν άλλα είδη σοβαρού και οργανωμένου εγκλήματος.
3. Η σεξουαλική εκμετάλλευση παιδιών μέσω διαδικτύου μεταμορφώνεται, καθώς η δημιουργική τεχνητή νοημοσύνη χρησιμοποιείται για την παραγωγή υλικού σεξουαλικής κακοποίησης παιδιών, τη δημιουργία διαδικτυακών κοινοτήτων δραστών που προστατεύονται από ιδιαίτερα υψηλό επίπεδο ασφάλειας και τη διευκόλυνση της ολοένα διευρυνόμενης διαδικτυακής προσέγγισης παιδιών για αθέμιτους σκοπούς.
4. Όσον αφορά την παράνομη διακίνηση μεταναστών, εγκληματικά δίκτυα διακινούν παράτυπους μετανάστες προς, διά μέσου ή εκτός ΕΕ και χρεώνουν δυσανάλογα υψηλές αμοιβές. Οι φορείς υβριδικών απειλών που εργαλειοποιούν τις μεταναστευτικές ροές δημιουργούν πρόσθετες ευκαιρίες για τα εγκληματικά δίκτυα διακίνησης μεταναστών. Είναι γνωστό ότι τα εν λόγω δίκτυα προσαρμόζουν με ευελιξία τις μεθόδους και τις διαδρομές τους και περιφρονούν τελείως την ανθρώπινη αξιοπρέπεια. Τα δίκτυα παράνομης διακίνησης μεταναστών βασίζονται ολοένα και περισσότερο σε διαδικτυακές πλατφόρμες για το μάρκετινγκ, την προσέλκυση και τη μεταφορά χρημάτων.
5. Η διακίνηση ναρκωτικών είναι μια δυναμική εγκληματική απειλή με υψηλό αποσταθεροποιητικό δυναμικό για την ΕΕ ως κοινωνία, δεδομένης της σύνδεσής της με τη βία, τη διαφθορά, τη διείσδυση στη νόμιμη οικονομία και τις παγκόσμιες διασυνδέσεις. Είναι ιδιαίτερα προσοδοφόρα αλλά και ανταγωνιστική εγκληματική δραστηριότητα. Η διακίνηση κοκαΐνης και συνθετικών ναρκωτικών είναι ιδιαίτερα δυναμική εγκληματική δραστηριότητα, χαρακτηρίζεται δε από συχνά μεταβαλλόμενες διαδρομές, νέους τρόπους δράσης και ποικιλίες προϊόντων, καθώς και από την πιθανή μετατόπιση της βίας σε ολόκληρη την ΕΕ.
6. Η διακίνηση πυροβόλων όπλων διαμορφώνεται από μια πολύπλοκη αλληλεπίδραση μεταξύ προσφοράς και ζήτησης και συμβάλλει στην περιφερειακή επέκταση της βίας που σχετίζεται με τα ναρκωτικά. Οι πηγές παράνομων πυροβόλων όπλων μετατοπίζονται και επεκτείνονται περαιτέρω υπό την επίδραση των εξελίξεων στην τεχνολογία, την τεχνητή νοημοσύνη και τη σφαίρα των διαδικτυακών δραστηριοτήτων. Η διαθεσιμότητα όπλων σε ζώνες γειτονικών αλλά και πέραν της ΕΕ χωρών που εξέρχονται από κρίσεις και πολέμους συμβάλλει επίσης στην επέκταση αυτή.
7. Η παράνομη διακίνηση αποβλήτων είναι ένα έγκλημα με οικονομικό κίνητρο που συνδέεται στενά με τον νόμιμο τομέα των αποβλήτων και στο οποίο απασχολούνται εμπειρογνώμονες από τον τομέα. Έχει αρνητικές επιπτώσεις στο φυσικό περιβάλλον, την οικονομία και την υγεία, καθώς και στην ασφάλεια των πολιτών της ΕΕ.

Άλλοι τομείς εγκληματικότητας, όπως η εμπορία ανθρώπων, τα εγκλήματα εις βάρος των άγριων ειδών, το οργανωμένο έγκλημα κατά της ιδιοκτησίας, το έγκλημα κατά της πνευματικής ιδιοκτησίας, η παραχάραξη νομισμάτων, οι απάτες εις βάρος των οικονομικών συμφερόντων της ΕΕ και των κρατών μελών και η αποφυγή κυρώσεων, παραμένουν ανθεκτικοί.

Αντιμετώπιση των οριζόντιών τακτικών των εγκληματικών δικτυών

Οι βασικές απειλές που εντοπίστηκαν έχουν ορισμένα κοινά στοιχεία, τα οποία τις στηρίζουν και τις ενισχύουν με διάφορους τρόπους. Οι αρχές επιβολής του νόμου πρέπει επίσης να ενσωματώνουν αυτά τα οριζόντια στοιχεία όταν σχεδιάζουν προσεγγίσεις για την καταπολέμηση των βασικών εγκληματικών απειλών.

Το DNA του σοβαρού και οργανωμένου εγκλήματος είναι βαθιά ριζωμένο στους τρόπους λειτουργίας των εγκληματικών δικτύων. Τα εγκληματικά δίκτυα βρίσκουν ευκαιρίες για να λειτουργούν ως πληρεξούσιοι των φορέων που εξαπολύουν υβριδικές απειλές στον χώρο του διαδικτύου και για να μετατρέπουν την τεχνητή νοημοσύνη και την τεχνολογία σε εργαλεία για τη διάπραξη εγκληματικών δραστηριοτήτων. Επιπλέον, τα εγκληματικά δίκτυα ενσωματώνουν στις δραστηριότητές τους μια σειρά από επωφελείς γι’ αυτά τακτικές. Η φύση της νομιμοποίησης εσόδων από παράνομες δραστηριότητες και των εσόδων από εγκληματικές δραστηριότητες εξακολουθεί να εξελίσσεται. Τα εγκληματικά κυκλώματα επενδύουν ολοένα και περισσότερο τα έσοδα από παράνομες δραστηριότητες σε ένα παράλληλο χρηματοπιστωτικό σύστημα, το οποίο έχει σχεδιαστεί για την προστασία και την αύξηση του πλούτου που αποκτάται από παράνομες δραστηριότητες. Προστατεύεται από τον ψηφιακό μανδύα των διαδικτυακών πλατφορμών και των αναδυόμενων τεχνολογιών, όπως η τεχνολογία αλυσίδας συστοιχιών (blockchain), με αποτέλεσμα μια νέα εποχή στον τομέα της νομιμοποίησης εσόδων από παράνομες δραστηριότητες.

Η διείσδυση στις νόμιμες επιχειρηματικές δομές επιτρέπει στο οργανωμένο έγκλημα να αυξάνει τη δύναμη και την επιρροή του. Υποστηρίζει, συγκαλύπτει ή διευκολύνει οποιαδήποτε εγκληματική δραστηριότητα και τη νομιμοποίηση των εσόδων της. Οι νόμιμες επιχειρήσεις σε διάφορους τομείς χρησιμοποιούνται καταχρηστικά καθ’ όλη την αλληλουχία της τέλεσης αξιόποινων πράξεων, ιδιαίτερη δε ανησυχία προκαλούν οι απειλές που διατυπώνονται στο εσωτερικό αυτών των οργανισμών.

Η διαφθορά συγκαταλέγεται μεταξύ των ισχυρότερων μοχλών υπονόμευσης της νομιμότητας, καθώς πρόκειται για ένα έγκλημα που διευκολύνει όλες τις άλλες μορφές οργανωμένου εγκλήματος. Έχει προσαρμοστεί στο ψηφιακό περιβάλλον, στοχεύοντας ιδίως τα άτομα που έχουν πρόσβαση σε ψηφιακά συστήματα.

Η βία που σχετίζεται με το οργανωμένο έγκλημα εντείνεται σε πολλά κράτη μέλη και εξαπλώνεται στην κοινωνία. Η βία αυτή εξαπλώνεται και εντείνεται στις αγορές εγκληματικότητας που είναι επιρρεπείς στον ανταγωνισμό και τις συγκρούσεις. Καταλυτικό ρόλο διαδραματίζουν οι διαδικτυακές και κρυπτογραφημένες λύσεις επικοινωνίας που υποστηρίζουν την προσέλκυση, την επικοινωνία, την εκβίαση και τον συντονισμό πέραν των εθνικών συνόρων. Η εγκληματική εκμετάλλευση νεαρών δραστών δεν βλάπτει απλώς τον κοινωνικό ιστό, αλλά προστατεύει επίσης τα ανώτερα κλιμάκια των εγκληματικών δικτύων από τον εντοπισμό.

Οι εν λόγω τακτικές βελτιώνουν την ικανότητα των εγκληματικών δικτύων να αναπτύσσουν και να μεγεθύνουν τις εγκληματικές δραστηριότητές τους σε διασυνοριακό επίπεδο, να αυξάνουν τα κέρδη τους και να ενισχύουν την ανθεκτικότητά τους, με αποτέλεσμα τη διαρκή διεύρυνση και ενίσχυσή τους.

Η Γεωγραφία των Εγκληματικών Δικτύων

Τα σύνορα, είτε εντός της ΕΕ είτε μεταξύ της ΕΕ και των χωρών πέραν αυτής, δεν αποτελούν εμπόδιο για τις δραστηριότητες των εγκληματικών δικτύων. Για το λόγο αυτό, είναι επίσης εξαιρετικά σημαντική η παρακολούθηση σημαντικών εξελίξεων, ιδίως στη γειτονιά της ΕΕ αλλά και πέραν αυτής, οι οποίες ενδέχεται να έχουν σοβαρές επιπτώσεις στις δραστηριότητες των εγκληματικών δικτύων και στην εσωτερική ασφάλεια της ΕΕ. Δεδομένου ότι ο ρωσικός επιθετικός πόλεμος κατά της Ουκρανίας προκάλεσε κάποιες αλλαγές, η κατάσταση που θα προκύψει μετά τη λήξη του πολέμου ενδέχεται με τη σειρά της να προκαλέσει σημαντικές αλλαγές στο πλαίσιο της ΕΕ όσον αφορά την εγκληματικότητα.

Καθορισμός προτεραιοτήτων για την καταπολέμηση του εγκλήματος

Οι περαιτέρω αλλαγές στο DNA του σοβαρού και οργανωμένου εγκλήματος –όσον αφορά τα εργαλεία, τις τακτικές και τις δομές του– θα συνεχίσουν να διαμορφώνουν το πλαίσιο της εγκληματικότητας. Οι εν λόγω μετασχηματισμοί, με μοχλό τις ευρύτερες κοινωνικές εξελίξεις, θα παρουσιάσουν νέες ευκαιρίες και προκλήσεις τόσο για τα εγκληματικά δίκτυα όσο και για τις αρχές επιβολής του νόμου. Η SOCTA της ΕΕ λειτουργεί ως ζωτικής σημασίας εργαλείο για τον εντοπισμό αυτών των βασικών απειλών, το οποίο παρέχει τη δυνατότητα στην ΕΕ να υιοθετήσει μια ενεργητική και στοχοθετημένη προσέγγιση για την καταπολέμηση του σοβαρού και οργανωμένου εγκλήματος. Η κατανόηση του μεταβαλλόμενου προτύπου του εγκλήματος παρέχει τη δυνατότητα στις αρχές επιβολής του νόμου να προβλέπουν τις μελλοντικές απειλές, να βελτιώνουν τις στρατηγικές τους και να διατηρούν προβάδισμα στον συνεχή αγώνα για την καταπολέμηση του σοβαρού και οργανωμένου εγκλήματος.

Πηγή: Europol