Από τις Κρίσιμες Υποδομές στις Υποθαλάσσιες Κρίσιμες Υποδομές

Οι εκρήξεις του αγωγού Nord Stream στις 26 Σεπτεμβρίου 2022, που φέρει τα χαρακτηριστικά δολιοφθοράς, αλλά και το περιστατικό με τον αγωγό φυσικού αερίου Baltic connector στις 8 Οκτωβρίου 2023, στάθηκαν η αφορμή για το ΝΑΤΟ να υπογραμμίσει την ευπάθεια των Κρίσιμων Υποθαλάσσιων Υποδομών (ΚΥΥ)[1] και να αναλάβει σημαντικά μέτρα για την προστασία τους.

 Βασίλειος Χαλβατζής

Σύμβουλος Φυσικής Ασφαλείας

 

Οι επιθέσεις αυτές ανέδειξαν την σπουδαιότητα και την κρισιμότητα των Κρίσιμων Υποθαλάσσιων Υποδομών και οδήγησαν σε εντατικοποίηση της πολιτικής δραστηριότητας για νέες στρατηγικές και σχέδια για την προστασία των θαλάσσιων υποδομών στην Ευρώπη, ιδίως από το ΝΑΤΟ και την Ευρωπαϊκή Ένωση.

Ορισμός

Οι έννοιες των κρίσιμων υποδομών έχουν προταθεί από τα τέλη του 1990 και η προστασία των υποδομών ζωτικής σημασίας αποτελεί μείζον θέμα στο πλαίσιο συζητήσεις για την ασφάλεια από τις αρχές του 2000 και κυρίως μετά τις τρομοκρατικές επιθέσεις της 11^ης Σεπ 2000. Από την Οδηγία 2008/114/ΕΚ του Συμβουλίου περάσαμε στην Οδηγία CER 2022/2557 της  14ης Δεκεμβρίου 2022 της ΕΕ για την ανθεκτικότητα των Κρίσιμων Οντοτήτων και τώρα αναφερόμαστε στην σπουδαιότητα των Κρίσιμων Υποθαλάσσιων Υποδομών. Ως υποθαλάσσια υποδομή αναφέρεται ο εξοπλισμός και η τεχνολογία που είναι τοποθετημένα ή αγκυροβολημένα στον πυθμένα του ωκεανού. Η υποδομή αυτή περιλαμβάνει αγωγούς μεταφοράς πετρελαίου ή αερίου, καλώδια για τηλεπικοινωνίες και μεταφορά ενέργειας και άλλο σταθερό εξοπλισμό για την διεξαγωγή επιστημονικών ερευνών.[2]

Καλώδια για τηλεπικοινωνίες και μεταφορά ενέργειας

Ο κόσμος σήμερα είναι διασυνδεδεμένος όσο ποτέ άλλοτε, με το διαδίκτυο να αποτελεί τη ραχοκοκαλιά της παγκόσμιας επικοινωνίας, του εμπορίου και της ανταλλαγής πληροφοριών. Ωστόσο, κάτω από τους απέραντους ωκεανούς που εκτείνονται στην επιφάνεια του πλανήτη μας βρίσκεται κρυμμένη μια κρίσιμη αλλά συχνά παραγνωρισμένη υποδομή που επιτρέπει αυτή τη διασύνδεση: τα υποβρύχια καλώδια επικοινωνίας. Τα καλώδια αυτά, γνωστά και ως «αυτοκινητόδρομοι του βυθού» ή «Παγκόσμιοι υπεραυτοκινητόδρομοι πληροφοριών»[3] με 552 ενεργά καλώδια μεταφέρουν σήμερα πάνω από το 98% της διεθνούς κίνησης δεδομένων. Καθώς η εξάρτησή μας από το διαδίκτυο συνεχίζει να αυξάνεται εκθετικά, η ασφάλεια αυτών των υποβρύχιων υποθαλάσσιων καλωδίων επικοινωνίας έχει καταστεί υψίστης σημασίας.

Τα καλώδια αυτά είναι θαμμένα στον πυθμένα του Ωκεανού 3-6 μέτρα και η πολιτική των εταιρειών είναι να τα αφήνουν στην θέση τους μετά την παρέλευση της αποστολής τους. Η Diplomat αναφέρει ότι τα υποθαλάσσια καλώδια αποτελούν υποδομές ζωτικής σημασίας με σημαντικές επιπτώσεις στην παγκόσμια οικονομία και στο σύστημα επικοινωνίας που συνδέει διάφορες περιοχές. Εκτός από τις επικοινωνίες, τα υποθαλάσσια καλώδια θα χρησιμοποιούνται όλο και περισσότερο για έναν άλλο κρίσιμο σκοπό: τη μεταφορά ενέργειας. To 2022, το Ηνωμένο Βασίλειο και η Νορβηγία απέδειξαν την αξία αυτής της χρήσης, ξεκινώντας τη λειτουργία του μεγαλύτερου υποθαλάσσιου καλωδίου ηλεκτρικής ενέργειας στον κόσμο, επιτρέποντας στα κράτη να μοιράζονται ανανεώσιμη ενέργεια.

Διεθνές Δίκαιο

Όταν τα υποθαλάσσια καλώδια κόβονται ή καταστρέφονται, η νομοθεσία που καθορίζει ποιος είναι υπεύθυνος για το πιθανό σαμποτάζ ποικίλλει ανάλογα με το πού είναι τοποθετημένα τα καλώδια. Για παράδειγμα, ένα παράκτιο κράτος έχει κυριαρχικά δικαιώματα στα χωρικά του ύδατα, σύμφωνα με το άρθρο 21 της Σύμβασης των Ηνωμένων Εθνών για το Δίκαιο της Θάλασσας (UNCLOS). Επιπλέον, ένα παράκτιο κράτος μπορεί να ασκήσει τα δικαιώματά του να επισκευάζει και να συντηρεί υποθαλάσσια καλώδια στην αποκλειστική οικονομική του ζώνη, σύμφωνα με το άρθρο 58 της UNCLOS.[4] Ωστόσο, όσον αφορά τα καλώδια που υφίστανται δολιοφθορά σε διεθνή ύδατα, δεν υπάρχει επί του παρόντος κανένα αποτελεσματικό καθεστώς για την απόδοση ευθυνών στον υπαίτιο της ζημίας. Εάν τα καλώδια καταστραφούν εσκεμμένα ή τυχαία από πλοίο ή πρόσωπο, η δικαιοδοσία για τον καθορισμό της κατάλληλης τιμωρίας για τον δράστη ανήκει στο κράτος υπό τη σημαία του οποίου κινείται το πλοίο ή στο κράτος ιθαγένειας του προσώπου. Επειδή αυτό θέτει το βάρος στο κράτος του δράστη και όχι στο κράτος στο οποίο ανήκει το καλώδιο, δεν υπάρχει κανένα αποτελεσματικό καθεστώς που να διασφαλίζει ότι ο υπεύθυνος θα λογοδοτήσει άμεσα.

Περιστατικά ασφαλείας και απειλές

Σε γενικές γραμμές τα υποθαλάσσια καλώδια αντιμετωπίζουν τρεις απειλές: φυσικές, ανθρώπινες και εξωτερικές.[5] Οι απειλές από ανθρώπινη πρόθεση κατηγοριοποιούνται σε ατυχήματα όπως είναι η αλιεία, η αγκύρωση, και σε επιθέσεις, όπως η δολιοφθορά, η τρομοκρατία και οι εγκληματικές ενέργειες.

Ωστόσο, το περιστατικό με το Nord Stream αποτέλεσε καταλύτη για μια νέα εστίαση της Ε.Ε. στην ανθεκτικότητα των Υποθαλάσσιων Κρίσιμων Υποδομών (Critical Underwater Infrastructure:CUI), συμπεριλαμβανομένων εθνικών, πολυεθνικών και θεσμικών δράσεων μέσω του ΝΑΤΟ και της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Ειδικότερα, αυτό περιλάμβανε την έναρξη λειτουργίας ενός νέου Ναυτιλιακού Κέντρου του ΝΑΤΟ για την ασφάλεια των κρίσιμων υποθαλάσσιων υποδομών στη σύνοδο κορυφής του Βίλνιους τον Ιούλιο του 2023.

Πράξεις δολιοφθοράς υποθαλάσσιων υποδομών ζωτικής σημασίας, συνιστούν σενάρια υβριδικού πολέμου. Στην περίπτωση της Ευρώπης, οι υποθαλάσσιες υποδομές είναι συνδεδεμένες με την οικονομία της περιοχής και διαχέονται σε διάφορους τομείς. Συγκεκριμένα, οι αγωγοί φυσικού αερίου που μεταφέρουν φυσικό αέριο από τη Νορβηγία, οι τερματικοί σταθμοί υγροποιημένου φυσικού αερίου, τα αιολικά πάρκα και τα υποθαλάσσια καλώδια είναι επίσης ευάλωτα σε τέτοιες τακτικές και παραμένουν στόχος πιθανών υβριδικών επιθέσεων. Με τη δέσμευση της Ευρώπης να διαφοροποιήσει τις πηγές ενέργειάς της, η κλίμακα αυτών των υποδομών θα αυξηθεί σε λίγα χρόνια.[6]

Οι αναλυτές σημειώνουν ότι η ζημία µπορεί να προκληθεί από αλιευτικά δίχτυα, τις καιρικές συνθήκες, τους καρχαρίες, ή ακόμη και βύθιση φορτηγών πλοίων. Η αδυναμία διάκρισης μεταξύ σκόπιμων επιθέσεων και ατυχημάτων µπορεί να είναι προβληματική για δύο διαφορετικούς λόγους: Πρώτον, οι πιθανοί δολιοφθορείς μπορεί να επωφεληθούν από τη δυσκολία προσδιορισμού των συγκεκριμένων αιτιών της ζημιάς. Και δεύτερον, αυτή η ασάφεια δημιουργεί προκλήσεις όσον αφορά τη διακυβέρνηση και τα ρυθμιστικά μέτρα που αποσκοπούν στην καλύτερη ασφάλεια των υποθαλάσσιων καλωδίων.[7] Από την άποψη του υβριδικού πολέμου, η δολιοφθορά ή η καταστροφή υποθαλάσσιων καλωδίων μπορεί να αποτελέσει ισχυρό εργαλείο για τους αντιπάλους.[8]

 

Μέτρα ασφαλείας και αντιμετώπιση απειλών

Ένας τρόπος ελαχιστοποίησης των ζημιών που οφείλονται στις συνέπειες της αστοχίας των αγωγών είναι η συνεχής παρακολούθηση των αγωγών για πιθανές πηγές αστοχίας. Οι τεχνολογίες παρακολούθησης της δομικής κατάστασης (Structural Health Monitoring SHM), οι οποίες χρησιμοποιούνται εδώ και καιρό για την παρακολούθηση των πολιτικών κατασκευών, εφαρμόζονται τώρα και για την παρακολούθηση των υποθαλάσσιων αγωγών. Η πρόσθετη πρόκληση του υποθαλάσσιου περιβάλλοντος και το τεράστιο μέγεθος και εύρος του προβλήματος παρουσιάζουν μια μοναδικότητα σε μεγάλο μέρος των μεθόδων SHM που χρησιμοποιούνται για υποθαλάσσιους αγωγούς.

Επίσης τα κράτη άρχισαν να καθιερώνουν εθνικές στρατηγικές. Η Μεγάλη Βρετανία για να μειώσει των κινδύνων καταστροφής των υποθαλάσσιων καλωδίων προχώρησε στην καθιέρωση της παρακάτω εθνικής στρατηγικής[9]:

• Στρατηγική Αναθεώρηση των κινδύνων.
• Εθνική Αξιολόγηση των Κινδύνων.
• Ασφαλείς χώροι προσγείωσης των καλωδίων.
• Καθιέρωση ζωνών προστασίας.
• Ανάπτυξη καλύτερου εξοπλισμού παρακολούθησης των καλωδίων.
• Διεύρυνση της γεωγραφικής ποικιλομορφίας.
• Αύξηση της προμήθειας «εφεδρικών καλωδίων
• Ενίσχυση του διεθνούς δικαίου για την προστασία των καλωδίων.
• Αύξηση των ναυτικών ασκήσεων του ΝΑΤΟ και επανεξέταση των ναυτικών δυνατοτήτων.

 

Ο ρόλος της ΕΕ και του ΝΑΤΟ

Η Ε.Ε επικαιροποίησε τη θαλάσσια στρατηγική της για την καλύτερη αντιμετώπιση των εξελισσόμενων απειλών και εξέδωσε μια διευρυμένη οδηγία για την ανθεκτικότητα των ΚΥΥ, ενώ η ειδική ομάδα ΕΕ-ΝΑΤΟ για την ανθεκτικότητα των κρίσιμων υποδομών ξεκίνησε τον Ιανουάριο 2023 και υπέβαλε τα πορίσματά της τον Ιούνιο 2024.

Το ΝΑΤΟ εντείνει τις προσπάθειές του για τον εντοπισμό και την αποτροπή επιθέσεων σε υποθαλάσσιες καλωδιώσεις ενέργειας και δεδομένων στη Βαλτική Θάλασσα, όπως γνωστοποίησε τον Ιανουάριο 2025 ο Γενικός Γραμματέας της Συμμαχίας. Ο κος Μαρκ Ρούτε, ανακοίνωσε την έναρξη του προγράμματος «Baltic Sentry», το οποίο θα περιλαμβάνει «μια σειρά μέσων», όπως φρεγάτες, αεροσκάφη θαλάσσιας επιτήρησης και «έναν μικρό στόλο ναυτικών drones».

Όσον αφορά το βασικό πλαίσιο[10] σχετικά με την προστασία των ΚΥΥ αυτό δίνει την δυνατότητα να κατανοήσουν τον τεράστιο χώρο των προβλημάτων και να δώσουν προτεραιότητα σε ορισμένες αρχικές προσπάθειες έναντι άλλων. Τα τέσσερα στοιχεία του πλαισίου για την προστασία των ΚΥΥ περιγράφονται παρακάτω:

• Τύπος υποδομής: Ποια χαρακτηρίζεται ως ΚΥΥ; Ποια μέρη/στοιχεία είναι πιο κρίσιμα ή πιο ευάλωτα;
• Τύπος απειλής: Ποιες είναι οι κύριες απειλές για τις ΚΥΥ;
• Εργασίες: Ποιος είναι ο ρόλος του ΝΑΤΟ στην προστασία των ΚΥΥ;
• Γεωγραφία: Πού πρέπει να δοθεί προτεραιότητα και να επικεντρωθούν οι περιορισμένοι πόροι σε ολόκληρη την ευρωατλαντική περιοχή;

Διακύρξη του Βίλνιους

Στις 10 Απριλίου 2024[11], οι Υπουργοί Ενέργειας της Λιθουανίας, της Δανίας, της Εσθονίας, της Φινλανδίας, της Γερμανίας, της Λετονίας, της Πολωνίας και της Σουηδίας συναντήθηκαν στο Βίλνιους της Λιθουανίας, όπου υπέγραψαν τη Διακήρυξη του Βίλνιους, δεσμεύοντας να προστατεύσουν τις υπεράκτιες και υποθαλάσσιες υποδομές από δραστηριότητες που μπορεί να θέσουν σε κίνδυνο αυτές και μαζί βέβαια την ασφάλεια εφοδιασμού της περιοχής.

Η δήλωση υπεγράφη κατά τη συνάντηση υψηλού επιπέδου για την ενεργειακή ασφάλεια της Βαλτικής για το 2024, στην οποία συμμετείχαν οι οκτώ χώρες της Βαλτικής Θάλασσας, η Ευρωπαϊκή Ένωση και εκπρόσωποι του ΝΑΤΟ, του Ευρωπαϊκού Οργανισμού για τη Συνεργασία των Ρυθμιστικών Αρχών Ενέργειας (ACER), των ευρωπαϊκών διαχειριστών συστημάτων μεταφοράς (TSOs) και της ευρωπαϊκής αιολικής βιομηχανίας.

Επίλογος

Δεν υπάρχουν εύκολες απαντήσεις για την αντιμετώπιση της ασφάλειας των υποθαλάσσιων καλωδίων. Πρώτα απ’ όλα, μαζί με την ασφάλεια στον κυβερνοχώρο και την προστασία άλλων ζωτικών υποδομών, τα υποθαλάσσια καλώδια πρέπει να αντιμετωπίζονται ως υποδομές ζωτικής σημασίας. Η ανάγκη να αναγνωριστεί η ευπάθεια που αυτό συνεπάγεται για τα παγκόσμια συστήματα επικοινωνίας είναι το πρώτο βήμα. Ένα δεύτερο βήμα μπορεί να είναι οι ιδιωτικές επιχειρήσεις να επενδύσουν σε διάφορες κοινοπραξίες καλωδίων, ώστε να είναι δυνατή η επαναδρομολόγηση και, ως εκ τούτου, η δημιουργία πλεονασμού για τον μετριασμό των επιπτώσεων των διαταραχών των υποθαλάσσιων καλωδίων. Παράλληλα απαιτούνται εθνικές στρατηγικές και κοινές συνεργασίες για την αντιμετώπιση των κινδύνων. Πρόσφατα η ΕΕ ανακοίνωσε ότι η Επιτροπή πρέπει να αναπτύξει συγκεκριμένες δράσεις μαζί με τα κράτη μέλη και τον οργανισμό της ΕΕ για την ασφάλεια στον κυβερνοχώρο, ENISA, με έδρα το Ηράκλειο και γραφείο διασύνδεσης στην Αθήνα.

 

Βιβλιογραφία

1. Hybrid Confl ict Project, January 25, 2024, International law doesn’t adequately protect undersea cables. That must change, By Amy Paik and Jennifer Counter
2. Undersea Cables are Increasingly Critical and Vulnerable – The Diplomat, by Rajeswari Pillai Rajagopalan, March 26, 2024
3. Mid Atlantic Regional Ocean assessment, https://roa.midatlanticocean.org/ocean-uses/status-trends-and-linkages/critical-undersea-infrastructure/
4. Maritime Critical Infrastructure Protection (MCIP) in a changing security environment, https://www.marseccoe.org/ Diren DOĞAN, Cdr. (TÜR N) Deniz ÇETİKLİ First Edition, İstanbul, October 2023.
5. https://www.usni.org/magazines/proceedings/2023/march/seafloor-cables-and-pipelines-are-they-secure
6. Threat to undersea infrastructure – CYFIRMA https://www.cyfirma.com/blogs/threat-to-undersea-infrastructure/
7. International law doesn’t adequately protect undersea cables. That must change, By Amy Paik and Jennifer Counter, Amy Paik is an associate research fellow at the Korea Institute for Defense Analyses (KIDA). Jennifer Counter is a nonresident senior fellow in the Scowcroft Center for Strategy and Security’s Forward Defense Program. https://www.atlanticcouncil.org/content-series/hybrid-warfare-project/international-law-doesnt-adequately-protect-undersea-cables-that-must-change/
8. Security threats to undersea communications cables and infrastructure – consequences for the EU, IN-DEPTH ANALYSIS Requested by the SEDE sub-committee, Authors: Christian BUEGER, Tobias LIEBETRAU, Jonas FRANKEN European Parliament coordinator: Policy Department for External Relations Directorate General for External Policies of the Union PE 702.557 – June 2022
9. Hybrid Confl ict Project, January 25, 2024, International law doesn’t adequately protect undersea cables. That must change, By Amy Paik and Jennifer Counter
10. Underwater critical infrastructure security, how the worlds connectivity remains vulnerable, 24 October 2023, By Georgios Kostoudis, Security Analyst Intern, https://www.riskintelligence.eu/analyst-briefings/underwater-critical-infrastructure-security
11. Undersea Cables are Increasingly Critical and Vulnerable, By Rajeswari Pillai Rajagopalan, March 26, 2024, The Diplomat.
12. International law doesn’t adequately protect undersea cables. That must change, By Amy Paik and Jennifer Counter
13. https://www.energymag.gr/energeia/95330_anisyhia-gia-tin-asfaleia-ton-krisimon-energeiakon-ypodomon-stin-eyropi-foboi-gia

 

[1] Critical Underwater Infrastructures

[2] Mid Atlantic Regional Ocean assessment, https://roa.midatlanticocean.org/ocean-uses/status-trends-and-linkages/critical-undersea-infrastructure/

[3] Maritime Critical Infrastructure Protection (MCIP) in a changing security environment, https://www.marseccoe.org/ Diren DOĞAN, Cdr. (TÜR N) Deniz ÇETİKLİ First Edition, İstanbul, October 2023.

[4] International law doesn’t adequately protect undersea cables. That must change, By Amy Paik and Jennifer Counter, Amy Paik is an associate research fellow at the Korea Institute for Defense Analyses (KIDA). Jennifer Counter is a nonresident senior fellow in the Scowcroft Center for Strategy and Security’s Forward Defense Program. https://www.atlanticcouncil.org/content-series/hybrid-warfare-project/international-law-doesnt-adequately-protect-undersea-cables-that-must-change/

 

[5] Security threats to undersea communications cables and infrastructure – consequences for the EU, IN-DEPTH ANALYSIS Requested by the SEDE sub-committee, Authors: Christian BUEGER, Tobias LIEBETRAU, Jonas FRANKEN European Parliament coordinator: Policy Department for External Relations Directorate General for External Policies of the Union PE 702.557 – June 2022

[6] Underwater critical infrastructure security, how the worlds connectivity remains vulnerable, 24 October 2023, By Georgios Kostoudis, Security Analyst Intern, https://www.riskintelligence.eu/analyst-briefings/underwater-critical-infrastructure-security

[7] Undersea Cables are Increasingly Critical and Vulnerable, By Rajeswari Pillai Rajagopalan, March 26, 2024, The Diplomat.

[8] International law doesn’t adequately protect undersea cables. That must change, By Amy Paik and Jennifer Counter

[9] Undersea Cables Indispensable, insecure Rishi Sunak MP Foreword by Admiral James Stavridis, USN (Ret), former NATO Supreme Allied Commander Europe

[10] (NATO’s Role in Protecting Critical Undersea Infrastructure, By Sean Monaghan, Otto Svendsen, Michael Darrah, and Ed Arnold, Δεκ 2023, Center for Strategic and International Studies (CSIS)

[11] https://www.energymag.gr/energeia/95330_anisyhia-gia-tin-asfaleia-ton-krisimon-energeiakon-ypodomon-stin-eyropi-foboi-gia