Η Μετάλλαξη του Εγκλήματος και των Απειλών σε Σχέση με τα Κλασσικά Μοντέλα Ασφάλειας στην Ελλάδα.

Η «μετάλλαξη» του εγκλήματος και των απειλών στην Ελλάδα δεν αφορά τόσο την εμφάνιση νέων μορφών παραβατικότητας με την απόλυτη απόδοση του όρου, όσο τον δομικό, υβριδικό, μετασχηματισμό του τρόπου οργάνωσης, της ταχύτητας προσαρμογής και της σύγκλισης φυσικού–ψηφιακού πεδίου.

Νικόλαος Ε. Χατζόβουλος

CEO XN Consultancy

 

 

 

Σε ευρωπαϊκό επίπεδο, η Europol αποτυπώνει ότι το οργανωμένο έγκλημα λειτουργεί ολοένα και περισσότερο ως δικτυωμένο, τεχνολογικά υποστηριζόμενο και διακρατικό «σύστημα», αξιοποιώντας ψηφιακές πλατφόρμες, νόμιμες επιχειρηματικές δομές και την ευρύτερη γεωπολιτική αστάθεια (Europol, 2025). Παράλληλα, η Frontex καταγράφει την αυξημένη πολυπλοκότητα στα εξωτερικά σύνορα της ΕΕ, όπου η διασυνοριακή εγκληματικότητα και οι υβριδικές πιέσεις συνυπάρχουν με μεταναστευτικές ροές και εξελισσόμενες μεθόδους δικτύων διακίνησης (Frontex, 2025).

Στο Ελληνικό περιβάλλον, αυτό μεταφράζεται σε μία πρακτική πρόκληση: τα κλασσικά μοντέλα ασφάλειας παραμένουν χρήσιμα ως βάση αποτροπής πρώτου επιπέδου, όμως η αποτελεσματικότητά τους εξαρτάται πλέον από το αν ενσωματώσουν risk-based, cyber-pillar και intelligence-led λογικές, καθώς και δια-σύνδεση/λειτουργικότητα μεταξύ των εμπλεκόμενων μερών.
Η παραπάνω μετατόπιση δεν αφορά μόνο την εκ των ων ουκ άνευ επιχειρησιακή αναβάθμιση, αλλά και τον τρόπο με τον οποίο ορίζεται το “security problem” για κάθε δρώντα γύρω μας (Δημόσιους & Ιδιώτες). Σύμφωνα με τον Buzan, η ασφάλεια διαμορφώνεται από το ποιος/τι θεωρείται απειλούμενο (referent point) και από το πώς ένα ζήτημα αναδεικνύεται ως απειλή εντός συγκεκριμένων κοινωνικό-θεσμικών πλαισίων.
Η ανάλυση του άρθρου βασίζεται σε ανοικτές θεσμικές πηγές (EUROPOL, UNODC, Frontex) και σε ποιοτική, κατ’ εκτίμηση, σύνθεση τάσεων με εφαρμογή στο Ελληνικό περιβάλλον.

 

Εννοιολογικό πλαίσιο

Οργανωμένο έγκλημα ως “δίκτυο” και όχι ως “πυραμίδα”. Η κλασική ανάγνωση του οργανωμένου εγκλήματος (ιεραρχία, σαφείς ρόλοι, πρόσωπα-κλειδιά) δεν επαρκεί για να εξηγήσει τη σύγχρονη πραγματικότητα, όπου εμφανίζονται κατανεμημένοι έκνομοι κόμβοι, ευκαιριακές συνεργασίες ακόμη και μεταξύ αντιπάλων και μεταβαλλόμενες λειτουργίες προς την επίτευξη του εκάστοτε ΑΝΣΚ[1]. Η μεταβολή αυτή δεν αναιρεί τη συνέχεια του φαινομένου· αντίθετα, επιβεβαιώνει ότι η απειλή προσαρμόζεται υβριδικά για να διατηρεί το πλεονέκτημά της (UNODC, 2024).

Μετάβαση από την ιεραρχία στο δίκτυο. Η μετάλλαξη αποτυπώνεται στη μείωση της εξάρτησης από «ηγέτες» και στην αύξηση της ευελιξίας. Επιχειρησιακά, αυτό σημαίνει ότι η εξάρθρωση προσώπων δεν αρκεί, εφόσον ο μηχανισμός ανασυντίθεται ταχύτατα από έτερους κόμβους. Επιγραμματικά, η Ελληνική εμπειρία έχει αποτυπωθεί σε αναλύσεις περί εγκληματικών αγορών (π.χ. καύσιμα/λαθρεμπόριο, εκβιάσεις), όπου η πάλαι ποτέ συγκεντρωμένη ισχύς εμφανίζεται κατακερματισμένη και η δικτύωση υπερβαίνει την επικράτεια (Kathimerini, 2024).

Ασύμμετρος χρόνος. Στην ασφάλεια, ο χρόνος λειτουργεί άνισα και οφείλουμε αυτό να το κατανοήσουμε εις βάθος: η απειλή οργανώνεται κατά πλειοψηφία σε άγνωστο χώρο και χρόνο ενώ εκδηλώνεται ακαριαία. Στον αντίποδα, η πρόληψη και η αποκατάσταση απαιτούν προετοιμασία, πόρους και θεσμική ωρίμανση. Αυτό καθιστά θεσμική και κοινωνική υποχρέωση να λειτουργούμε ένα βήμα μπροστά με ευφάνταστη πρόβλεψη, έγκαιρη προειδοποίηση δρώντων και χωροχρονική ανθεκτικότητα. Όχι ένα βήμα πίσω.

Η «διάχυση» της απειλής (threat diffusion) μπορεί να εκληφθεί και ως μεταβολή τομέων ασφάλειας (sectors): οργανωμένο έγκλημα που επηρεάζει ταυτόχρονα οικονομική ασφάλεια (παράνομες αγορές/ροές), κοινωνική ασφάλεια (φόβος/αίσθημα ασφάλειας) και πολιτική/θεσμική ασφάλεια (διάβρωση και διαφθορά), επιβεβαιώνοντας ότι η ανάλυση απαιτεί πολυτομεακή (multisector) προσέγγιση και όχι μονοδιάστατη «αστυνομική» ανάγνωση.

Κλασσικά μοντέλα ασφάλειας και όρια αποτελεσματικότητας. Τα κλασσικά μοντέλα σχεδιάστηκαν ως ‘‘first layers’’  σε περιβάλλον όπου οι απειλές ήταν περισσότερο προβλέψιμες και χωρικά οριοθετημένες. Σε τέτοιες συνθήκες, η φυσική αποτροπή και η εμπειρική γνώση πεδίου μπορούσαν να είναι ιδιαίτερα αποτελεσματικές, ιδίως σε σταθερούς στόχους και επαναλαμβανόμενα μοτίβα παραβατικότητας. Είναι αρκετά όμως σήμερα;

 Ιστορική εξέλιξη στην Ελλάδα (1990 ~ σήμερα)

Οι περίοδοι λειτουργούν ως αναλυτικό εργαλείο (heuristic) για να αποτυπώσουν μεταβολές στον τρόπο δράσης, όχι ως αυστηρή εγκληματολογική ανάλυση περιόδου.

Περίοδος σχετικής προβλεψιμότητας (1990–2009). Η εγκληματικότητα στην Ελλάδα εμφανίζει σε μεγάλο βαθμό τοπικά και δομικά χαρακτηριστικά, με πιο αναγνωρίσιμα σχήματα, σαφή πεδία δράσης και σχετικά σταθερούς μηχανισμούς ελέγχου. Σε αυτό το πλαίσιο, η εφαρμογή μέτρων βασισμένων στη φυσική παρουσία και στη χαρτογράφηση χώρων υψηλού κινδύνου μπορούσε να αποδώσει. Ενδεικτικά, η αντιμετώπιση τοπικών κυκλωμάτων εκβίασης /«προστασίας» σε συγκεκριμένες ζώνες δραστηριότητας ήταν επιχειρησιακά πιο εφικτή όταν υπήρχε σαφής χωρικός προσδιορισμός και επαναληψιμότητα μοτίβων (Psychiatry Journal, n.d.).

Περίοδος μετάβασης και αποδόμησης (2010–2016). Η οικονομική κρίση επιταχύνει τη διάχυση ευκαιριακής εγκληματικότητας και την εμφάνιση μικρότερων, ευέλικτων ομάδων με χαμηλότερο επιχειρησιακό αποτύπωμα. Η υφεσιακή πίεση στους θεσμούς και η κοινωνική αποσταθεροποίηση λειτουργούν ως πολλαπλασιαστές ευκαιρίας για τους εγκληματικούς κύκλους. Μία χαρακτηριστική ένδειξη της περιόδου είναι η έξαρση εγκλημάτων χαμηλού κόστους/υψηλής απόδοσης σε υποδομές (π.χ. κλοπές μετάλλων/καλωδίων), που δυσχεραίνουν την αποτελεσματικότητα των καθαρά στατικών πρακτικών (Irish Examiner, 2013).

Ανάδυση δικτυακού περιβάλλοντος (2017–2020). Από το 2017 και έπειτα ενισχύεται η διεθνοποίηση: δίκτυα με διακρατικές λειτουργίες, πολυεθνική συμμετοχή και σύνθετες μέθοδοι. Η μετάβαση από το «οργανωμένο έγκλημα προσώπων»  στο «οργανωμένο έγκλημα δικτύων» γίνεται πιο ορατή όταν η εγκληματική αλυσίδα διασπάται σε διακριτούς ρόλους (logistics, οικονομικές ροές, κάλυψη, τεχνολογία). Υπόθεση όπως το Noor 1 χρησιμοποιείται συχνά ως ενδεικτικό παράδειγμα διασυνοριακής διακίνησης ναρκωτικών και πολυεπίπεδων υποστηρικτικών λειτουργιών (Kathimerini, 2016).

Multicrises και επιτάχυνση (2020–2025). Η τελευταία πενταετία χαρακτηρίζεται από την πανδημία Covid-19, γεωπολιτικές εντάσεις, μεταναστευτικές πιέσεις και επιτάχυνση της ψηφιακής εγκληματικότητας. Σε αυτό το περιβάλλον, η Europol προειδοποιεί ότι η τεχνολογική εξέλιξη (συμπεριλαμβανομένης της ΤΝ) μειώνει το κόστος κλιμάκωσης και αυξάνει την ικανότητα απόκρυψης και απόστασης του δράστη από την πράξη (Europol, 2025). Παράλληλα, η Frontex καταγράφει ότι οι κίνδυνοι στα εξωτερικά σύνορα της ΕΕ[2] συνιστούν πλέον στρατηγικό και επιχειρησιακό «συνεχές» που επηρεάζει την εσωτερική ασφάλεια (Frontex, 2025).

 

Η σημερινή κατάσταση: τι αλλάζει επιχειρησιακά;

Σύγκλιση φυσικού – ψηφιακού πεδίου. Το οργανωμένο έγκλημα αξιοποιεί τον κυβερνοχώρο και κυρίως το Dark-Web για πληθώρα έκνομων πράξεων, αλλά και ως υποστηρικτικό εργαλείο (επικοινωνίες, απόκρυψη, οικονομικές ροές). Η INTERPOL αναδεικνύει ότι οι δυνατότητες data-driven αστυνόμευσης και η τεχνολογική προσαρμογή αποτελούν κρίσιμους παράγοντες αποτελεσματικής διεθνούς συνεργασίας (INTERPOL, 2025).

Διασυνοριακή λειτουργία και εγκληματικές αγορές (markets). Το κρίσιμο επιχειρησιακό στοιχείο είναι η μετάβαση από μεμονωμένες ομάδες σε διασύνδεση αγορών: καύσιμα/λαθρεμπόριο, διακίνηση, οικονομικές ροές, πλαστά έγγραφα, υπηρεσίες as-a-service  (AaaS)[3]. (Kathimerini, 2024).

Ασύμμετρη πίεση στους μηχανισμούς ασφάλειας. Τα κλασσικά μοντέλα που λειτουργούν ως σταθερή άμυνα δυσκολεύονται όταν η απειλή είναι δικτυωμένη, κινητή, και χαμηλής ορατότητας. Το ζητούμενο δεν είναι η κατάργηση της φυσικής ασφάλειας, αλλά η εξέλιξή της σε ένα νέο-υβριδικό επιχειρησιακό σύστημα με πολυεπίπεδη αποτροπή + επαληθευμένη και up-to-date πληροφορία + προληπτική ικανότητα + χωροχρονική αντοχή.

 

Τι σημαίνει προσαρμογή; από το κλασσικό μοντέλο στη fusion ασφάλεια

Risk-based ασφάλεια. Η αποτελεσματικότητα ενισχύεται όταν η ασφάλεια οργανώνεται γύρω από οριζόντια και κάθετη αξιολόγηση κινδύνου ( πολυεπίπεδη πιθανότητα–επίπτωση), αναλογικότητα μέτρων και ανθεκτικότητα στο χωροχρόνο. Αυτό ευθυγραμμίζεται με τη σύγχρονη Ευρωπαϊκή κατεύθυνση προστασίας κρίσιμων οντοτήτων και δημόσιων χώρων (CIR), όπου η πρόληψη και η συνέχιση λειτουργίας αποκτούν κεντρικό ρόλο (Europol, 2025).

Intelligence-led ασφάλεια. Η μετάλλαξη της απειλής επιβάλλει την ενίσχυση της ασφάλειας  μέσα από την πληροφοριακή διαδικασία: συλλογή, σύνθεση, αξιολόγηση, έγκαιρη προειδοποίηση. Η UNODC τονίζει τη σύγκλιση τύπων εγκληματικότητας και τη διασύνδεση εγκληματικών οικονομιών, άρα την ανάγκη κατανόησης ολόκληρου του “συστήματος” (follow the money) και όχι μεμονωμένων περιστατικών (UNODC, 2024).

Fusion ρόλοι και η λογική SCI-PRO. Σε αυτό το σημείο δένει οργανικά η έννοια των S.ecurity–C.ybersecurity–I.ntelligence Pro.fessionals (SCI PRO), όπως αναπτύχθηκε από τον υποφαινόμενο[4], ως λειτουργική απάντηση στον κατακερματισμό της απειλής σε διαχειρίσιμα υποτμήματα: 1 ρόλος/ομάδα/τμήμα/διεύθυνση/οργανισμός (αναλογικά με το μέγεθος του δρώντα) που γεφυρώνει φυσική ασφάλεια, κυβερνοασφάλεια και αξιοποίηση πληροφορίας, μεταφράζοντας δεδομένα σε προληπτική δράση και αντοχή. Και εδώ έρχεται, αγαπητοί αναγνώστες, η σύνδεση με το θεματικό πλαίσιο του επίκαιρου, επικείμενου Συνεδρίου «Future Smart Human Safe» να γίνει ουσιαστική: Smart, ως ικανότητα σύνθεσης και ανάλυσης. Human Safe, ως ανθρωποκεντρικός στόχος προστασίας, και Future, ως υποχρέωση πρόληψης έναντι ενός αδίστακτου ασύμμετρου χρόνου.

Στο ίδιο πνεύμα, έχει υπογραμμιστεί έγκαιρα στον επαγγελματικό μας διάλογο από καταξιωμένους επαγγελματίες με πραγματική εμπειρία δεκαετιών στο πεδίο ότι η σύγκλιση Φυσικής Ασφάλειας και ΙΤ καθίσταται αναγκαία στο νέο «γκρίζο» πεδίο απειλών, όπου η πληροφορία μπορεί να λειτουργεί ταυτόχρονα ως εργαλείο και ως προϊόν διάβρωσης. (Mertsiotakis, 2024)

 

Συμπεράσματα

Η εξέλιξη της εγκληματικότητας στην Ελλάδα δείχνει ότι οι απειλές δεν εξαφανίζονται, αλλά μετασχηματίζονται. Η κεντρική μεταβολή δεν είναι το «τι» (οι κατηγορίες εγκλήματος συχνά προϋπήρχαν), αλλά το «πώς»: δικτυακή αρχιτεκτονική, ταχύτητα προσαρμογής, τεχνολογική ενίσχυση και διασύνδεση φυσικού–ψηφιακού πεδίου (Europol, 2025; UNODC, 2024).
Τα κλασσικά μοντέλα ασφάλειας παραμένουν απαραίτητα ως βάση φυσικής αποτροπής, αλλά η αποτελεσματικότητά τους στο σύγχρονο περιβάλλον εξαρτάται, a fortiori[5], από τη συμπλήρωσή τους με risk-based και intelligence-led προσεγγίσεις, διαλειτουργικότητα μεταξύ φορέων και ανάπτυξη «fusion» ρόλων, όπως το σχήμα SCI-PRO. Σε ένα περιβάλλον όπου ο χρόνος είναι άνισος υπέρ της απειλής, η στρατηγική και θεσμική ευθύνη της ασφάλειας είναι, ex officio[6], να παραμένει «ένα βήμα μπροστά».

Η τελική στρατηγική πρόκληση δεν είναι μόνο η μεταβολή της απειλής, αλλά η ανισότητα του χρόνου μεταξύ απειλής και μηχανισμών ασφάλειας. Τα σύγχρονα εγκληματικά δίκτυα λειτουργούν με μικρότερους κύκλους απόφασης και δράσης, αξιοποιούν κατανεμημένες δομές, ψηφιακά εργαλεία και «χαμηλή ορατότητα», ενώ οι θεσμικοί και εταιρικοί μηχανισμοί ασφάλειας συχνά δεσμεύονται από διαδικασίες, συμμόρφωση, ιεραρχία και ανάγκη τεκμηρίωσης—δηλαδή από μεγαλύτερο κύκλο απόφασης.

Σε όρους στρατηγικής θεωρίας, το πλεονέκτημα αποκτάται όταν ένας δρώντας «τρέχει» ταχύτερα τον κύκλο παρατήρησης–προσανατολισμού–απόφασης–δράσης και λειτουργεί “inside the adversary’s time scales”, επιβάλλοντας ρυθμό και αποδιοργάνωση στον αντίπαλο (Boyd, 1986; Osinga, 2005).

 

Παραπομπές

Boyd, J.R. (1986) Patterns of Conflict. Briefing Slides. [Unpublished] December 1986. Washington D.C.: Department of Defense.

Buzan, B. (1991) People, States and Fear: An Agenda for International Security Studies in the Post-Cold War Era. 2nd edn. Boulder, CO: Lynne Rienner.

Buzan, B., Wæver, O. and de Wilde, J. (1998) Security: A New Framework for Analysis. Boulder, CO: Lynne Rienner.

Europol (2025) EU Serious and Organised Crime Threat Assessment (EU-SOCTA 2025): The changing DNA of serious and organised crime. The Hague: Europol.

Frontex (2025) Annual Risk Analysis for 2025/2026. Warsaw: European Border and Coast Guard Agency.

INTERPOL (2025) INTERPOL Annual Report 2024. Lyon: INTERPOL.

Irish Examiner (2013) Recession-hit Greeks stripping train lines for scrap metal.

Kathimerini (2016) Court finds nine guilty in trial of Noor 1 ship.

Kathimerini (2024) Mobs at war over fuel, tobacco rackets.

Mertsiotakis, D. (2024) ‘Ποιος είναι ο μελλοντικός ρόλος των Physical Security Managers’, Security Manager, 6 December, Tag: issue 113

Osinga, F.P.B. (2005) Science, Strategy and War: The Strategic Theory of John Boyd. Abingdon: Routledge.

Psychiatry Journal (n.d.) Criminality in Greece during the years of financial crisis (using Greek Police data).

UNODC (2024) Transnational Organized Crime and the Convergence of … (Report). Vienna: United Nations Office on Drugs and Crime.

 

[1] ΑΝΣΚ. Αντικειμενικός Σκοπός.

[2] H Ελλάδα είναι το Νότιο-Ανατολικό σύνορο της ΕΕ.

[3] Ο όρος «ως υπηρεσία» (AaaS) αναφέρεται σε επιχειρηματικά μοντέλα που παρέχουν λειτουργίες πληροφορικής, λογισμικό ή υποδομή μέσω του διαδικτύου με συνδρομή ή με πληρωμή ανάλογα με τη χρήση.

[4] Τεύχος 117, τίτλος Άρθρου Η Ευρωπαϊκή Στρατηγική Ασφάλειας το 2025

 

[5] Λατινικός όρος. Κατά μείζονα λόγο.

[6] Λατινικός όρος. Εκ του καθήκοντος/θεσμικά επιβεβλημένο