“Μπαντολερισμός” – Η Λογοτεχνία της παρανομίας

«Μπαντολερισμός»….Από τον ισπανικό όρο «Bandolerismo». Σύνολο πράξεων και βίας, που διεξάγονται από ληστές ή με άλλα λόγια πράξεις χώρου θεωρούμενης παρανομίας («ilegalidad»).

*Ελπίδα .Ευαγγέλου. ΔΑΛΛΑ, LLM – Δικηγόρος Θεσσαλονίκης, απόφοιτος Security Management από «Multinational Peace Support Operations Training Centre» (MPSOTC) Εκπαιδεύτρια Στελεχών Ασφαλείας, Αρθρογράφος Ασφάλειας και Προστασίας.

Σπυρίδων. Μιχαήλ. ΚΥΡΙΑΚΑΚΗΣ. Διαπιστευμένος Συγγραφέας / Εθνική Βιβλιοθήκη – Αρθρογράφος Ασφαλείας, εκπαιδευτής και ε. Τ. μέλος ακαδημαϊκού επιτελείου MPSOTC

Ο Ισπανικός Όρος και οι Ρίζες του Μπαντολερισμού

Γιατί επιλέχθηκε ο ισπανικός όρος; Διότι έτσι χαρακτηρίσθηκε ο τομέας των ερευνών για τη λογοτεχνία που αφορούσε θρύλους για ιππότες, τυχοδιώκτες και ληστές — τις περισσότερες φορές οι τρεις ιδιότητες με επιπρόσθετη εκείνη του κουρσάρου-πειρατή — αλλά και με μεθόδους μυστικές και αδελφότητας, οι οποίες συγκροτούσαν, πέραν πάσης αμφιβολίας, το πλαίσιο ανάπτυξης των θρύλων των ομάδων παρανόμων, που τυγχάνουν θαυμασμού της λαϊκής βάσης επειδή λειτουργούσαν ναι μεν εκτός κατεστημένου, αλλά διορθώνοντας πάντοτε την αδικία (π.χ. «Ζορό» και αργότερα «Superman», «Batman», «Spiderman»).

Οι Ισπανοί ιστορικοί Arsenal και Sanchiz (León Arsenal και Hipólito Sanchiz) ενέσκηψαν σε θρύλους και υπονοούμενες ιστορίες… Ακολούθως ιχνηλάτησαν την πορεία προέλευσης σημερινών οργανώσεων εγκληματικών με πέπλο μυστηρίου, με τις οποίες ασχολούμαστε στο παρόν. Άλλοι προσπάθησαν να περιχαρακώσουν το απώτερο παρελθόν είτε ιδεολογικής βίας είτε θρησκευτικού φανατισμού, για τις οποίες θα επανέλθουμε με νέα papers, αν και ο τρόπος ενέργειας (modus operandi) προσανατολίζει σε κοινή αρχή (Χασάν Ἰμπν Σαμπάχ και Νιζαρί — χασίς και Ασσασσίνοι).

Μιλώντας για οργανωμένο έγκλημα και με αέρα μυστηρίου, όλοι το μυαλό πάνε στη «Mafia»… Ο σχετικός «μπαντολερισμός» μάς πάει πίσω στις αδελφότητες της Ισπανίας του 15ου αιώνα. Λέγεται ότι η αδελφότητα του Τολέδου τον 15ο αιώνα αναλάμβανε και σκοτεινές υποθέσεις της Ιεράς Εξέτασης. Τη χρονιά σχηματισμού της αδελφότητας του Τολέδου, 1475, ο ζωγράφος Pedro Berruguete ολοκληρώνει τον πίνακά του για την Ιερά Εξέταση, με πρόεδρο τον Άγιο Δομίνικο. Τα τρία αδέλφια ιππότες, σε αδελφότητα του Τολέδου, δολοφονούν ευγενή ο οποίος πρόσβαλε την τιμή της αδελφής τους. Κυνηγημένοι από άλλους ευγενείς αλλά και από την Ιερά Εξέταση, αναχώρησαν με πλοίο — ο θρύλος και οι ερευνητές τους συνδέουν επίσης με πειρατικές πράξεις. Το πλοίο τους, όμως, ναυάγησε κοντά στο νησί Φαβινιάνα, όχι μακριά από το ακρωτήριο Τράπανι της Σικελίας. Από τη συγκεκριμένη αδελφότητα σχηματίστηκε η οργάνωση των θρύλων, η ισπανική «Γκαρντούνα». 

Από τα Αδέλφια της Καλαβρίας στη Μαφία, την Καμόρα και τη Ντραγκέτα

Παλιό λαϊκό τραγούδι της Καλαβρίας ονοματίζει τα τρία αδέλφια ως Όσο, Μαστρόσο και Καρκανιόσο. Ο Όσο συνέστησε μια δομή που διατηρήθηκε επί πολύ και εξελίχθηκε, στον 19ο αιώνα, στην Κόζα Νόστρα — τη Μαφία στη Σικελία. Με τον ίδιο τρόπο ο Μαστρόσο θεωρείται ο προπάτορας της «Καμόρα» στην Καμπανία (Νάπολι) και ο Καρκανιόσο της «Ντραγκέτα» στην Καλαβρία. Οι συντάκτες του παρόντος επισήμαναν και συζήτησαν το εξής γλωσσικό-μορφολογικό στοιχείο: ο όρος «Ντραγκέτα» (’Ndrangheta) έχει «n» ως αρχικό γράμμα, όπως και η «Γκαρντούνα» (’n-garduña). Προέρχεται, κατά την άποψή τους, από τον ελληνικό όρο «ανδροπρέπεια». 

Η Λογοτεχνία της Παρανομίας και οι Διπλές Όψεις της

Η λογοτεχνία της παρανομίας περιλαμβάνει έργα με «μη πρακτικά κείμενα» και δημιουργίες των οποίων τα κείμενα δεν έχουν «πρακτικό χαρακτήρα». Τα έργα με «μη πρακτικά κείμενα» έχουν ως σκοπό την αισθητική απόλαυση — π.χ. οι «Ιππότες των Ορέων» για τους ληστές στην Ελλάδα στην μετά οθωμανική περίοδο και μετά την ανεξαρτησία της χώρας (Πρωτόκολλο Λονδίνου, 1830). Επίσης, οι θρύλοι για τον Ρομπέν των Δασών (Robin Hood) ως αρχετυπικού αγγλικού λαϊκού ήρωα της μεσαιωνικής εποχής: παράνομος αλλά αβρός και ευσεβής, που αρπάζει χρήματα από τους πλούσιους και τα μοιράζει στους φτωχούς, πολεμώντας ταυτόχρονα την τυραννία και την αδικία.

Από την άλλη πλευρά, τα κείμενα που έχουν «πρακτικό χαρακτήρα» μπορούν να συναντηθούν σε μορφή δράματος, έπους, λυρικής ποίησης ή σε οποιαδήποτε μορφή πεζού λόγου — ως papers, άρθρα, μονογραφίες κ.λπ. — χρήσιμα όλα για προσέγγιση, κατανόηση, ανάλυση αλλά και σύνθεση πληροφοριών από φαινόμενα όπως η δράση των μυστικών εγκληματικών οργανώσεων.

Επειδή ο όρος «έγκλημα» είναι χαρακτηρισμός εξουσίας, αντικαθιστούμε τον όρο «εγκληματικών» με τον όρο «βιαίως διαφωνούντων», οπότε το διακύβευμά μας μπορεί να προσδιοριστεί ως «λογοτεχνία προσέγγισης δράσης μυστικών και βιαίως διαφωνούντων ομάδων και οργανώσεων…». Με την επισήμανση ότι, με βάση τον ποινικό νόμο (ν.4619/2019), η πράξη για τον χαρακτηρισμό του εγκλήματος πρέπει να είναι άδικος με την έννοια της αντίθεσης στο νόμο και όχι με την ευρύτερη έννοια του αδίκου κατά τον Raffaele Garofalo, που αντίκειται στα στοιχειώδη συναισθήματα φιλαλληλίας και ανθρωπισμού (πάρτε για παράδειγμα τις διάφορες αποφάσεις για συμμόρφωση των πολιτών με δύναμη καταναγκασμού — στους συντάκτες τους λείπει η στρατηγική ματιά και η ικανότητα εξαντλητικής εξέτασης όλων των ενδεχομένων και των λεπτομερειών, που να προβλέπουν ιδιαίτερες ρυθμίσεις ή να προσανατολίζουν προς διακριτική ευχέρεια).

Ο Friedrich Engels (1845) φρονεί ότι το έγκλημα αποτέλεσε την πρώτη ιστορική διαμαρτυρία των καταπιεσμένων. Η λεγόμενη «κοινωνική ληστεία» θεωρήθηκε ως κραυγή απόγνωσης ενάντια στους πλούσιους και στους καταπιεστές. Όμως ο Αργεντινός ιστορικός Hugo Chumbita υποστήριξε την άποψη ότι ο «καλός ληστής» με τους συμπατριώτες του και ο «κακός» με τις αρχές είναι εξαίρεση στο πλαίσιο των βίαιων εγκλημάτων.

Ο «Μπαντολερισμός» ως Ερευνητικό και Επιμορφωτικό Εργαλείο

Ανεξάρτητα από αυτά, η χρησιμότητα της σχετικής λογοτεχνίας του «μπαντολερισμού» είναι ανάλογη με την εξής δραστηριότητα: όταν για διάφορους άλλοτε λόγους αναπτύσσουμε ένα «country profile», μαζί με το τεχνικής φύσης υλικό (χάρτες, «άτλαντα», γεωγραφικά και ταξιδιωτικά εγχειρίδια, ηλεκτρονικό πληροφοριακό υλικό, αφιερώματα εφημερίδων, σε οποιαδήποτε μορφή — έντυπη ή ηλεκτρονική) απαιτείται και η μελέτη ορισμένων μυθιστορημάτων για τη χώρα ενδιαφέροντος. Π.χ., δεν μπορεί να ενδιαφέρεσαι για τη νοτιοανατολική Ασία και να μην διαβάσεις τον «Πρεσβευτή» (The Ambassador, 1965) του Αυστραλού συγγραφέα Morris Langlo West, ή να ενδιαφέρεται κάποιος για Ισραήλ, Ιορδανία, Συρία και Λίβανο και να μην διαβάσει με ενδελέχεια «The Tower of Babel» (1968) του ίδιου συγγραφέα.

Το ίδιο ισχύει και για την πληροφόρηση ή το profile μιας «ένοπλης οργάνωσης πολιτικής διαφωνίας»: ειδικά κείμενα, όπως εκδόσεις υπηρεσιών (π.χ. «Terrorist Group Profiles» / U.S. Department of Justice), θα έχουν αποτελεσματικότητα αν διαβάζονται σε συνδυασμό με κείμενα λογοτεχνίας «Bandolerismo» — π.χ. «The Little Drummer Girl» (1983) του John le Carré, του αγαπημένου συγγραφέα των πρακτόρων της CIA, FBI, MI5, MI6 και όχι μόνο.